coen_wessel

De bijbeltekst als toneeltekst (2)

Mon, 14 Dec 2009 14:25:18 GMT

Een verschillende reconstructie van de onderliggende gevoelens en gedachten van een bijbelverhaal leidt tot verschillende interpretaties. In het verhaal van de Kananese vrouw uit Mattheus - het verhaal waarin een niet-joodse vrouw Jezus om hulp vraagt voor haar dochter - antwoordt Jezus in eerste instantie niet op de vrouw. In de hoofdstroom van de exegese wordt dat uitgelegd als botheid. Het feit dat hij vervolgens de vrouw beledigt met het grove: ‘het is niet goed het brood van de kinderen te nemen en het aan de honden te geven’ interpreteer je dan als een versterking van zijn botheid. Pas aan het einde van het verhaal wordt Jezus overtuigd door het geloof van de vrouw.
Maar je zou het zwijgen van Jezus ook uit kunnen leggen als verlegenheid: hij verkeert in tweestrijd. Hij weet niet zeker of hij wel iets voor de vrouw wil en mag doen. Op dat moment ontstaat er een heel andere onderliggende dynamiek in het verhaal. Als de vrouw aandringt gaat hij eerst op de ene pool van zijn aarzeling zitten en zegt hij : ‘het is niet goed het brood van de kinderen te nemen en het aan de honden te geven’, wat een botte en beledigende manier is om te zeggen dat hij niet onder niet-joden wil werken. Vanuit de interpretie van 'onzekerheid' kan je zijn botheid en boosheid zien als maskering van zijn eigen onzekerheid. Als de vrouw vervolgens min of meer meegaat in zijn botte oordeel en tegelijkertijd blijft bij haar vraag, is er voor Jezus de ruimte om op de andere kant van zijn eigen aarzeling te gaan zitten en geeft hij zich gewonnen.

De bijbeltekst als toneeltekst (1)

Sun, 13 Dec 2009 15:23:17 GMT

Een bijbeltekst heeft ook iets van een toneeltekst, waarbij je de gevoelens en de gedachten achter de tekst moet reconstrueren om tot een goed lopend verhaal te komen. In Johannes 1:19-20 komen er afgezanten van de priesters en Levieten uit Jeruzalem naar Johannes de Doper. Ze vragen aan hem: ‘wie bent u?’. Johannes antwoordt hun vervolgens met grote nadruk: ‘ik ben de Messias niet’.
Dat antwoord is alleen begrijpelijk wanneer de vraag naar het messiasschap van Johannes de onderliggende vraag is. Het is namelijk idioot om zomaar, in het algemeen, op de vraag: ‘wie bent u’ te antwoorden met: ‘ik ben niet de Messias’. Als ik dat zou doen, zouden mensen op zijn minst op hun voorhoofd wijzen. Maar oog in oog met de afgezanten van de Levieten en de priesters is dat blijkbaar geen raar antwoord, want hun vervolgvragen zijn: ‘ben je dan soms Elia of de profeet waar Mozes over sprak?’. De vraag ‘wie bent u’ moet dus verstaan worden als de vraag: ‘bent u soms de Messias?’.

Engelen, mensen en dieren

Wed, 09 Dec 2009 11:41:44 GMT

In het vroege Christendom en in de middeleeuwen zat de wereld overzichtelijk in elkaar. Je had engelen, mensen en dieren. De engelen waren in principe de hoogste wezens. Ze waren in de omgeving van God. en waren goede en zuivere creaturen. De dieren waren duidelijk de laagste wezens. Ze hoorden bij de aarde. Ze vertoonden ‘dierlijk’ gedrag: ze waren wreed en kwaadaardig. De mens zat daar tussenin. Hij was een aards wezen dat soms kon lijken op een beest. Maar als hij zijn best deed kon hij opklimmen tot God en zowat een hemels wezen worden. De mens was ten slotte geschapen naar Gods beeld (Genesis 1:27).

In de negentiende eeuw wetenschap werd de mens losgesneden van de hemel. De hemel was niet langer de bestemming van de mens en de mens had niet langer een goddelijke geest in zich. In plaats daarvan werd de mens voortaan gezien als een dier temidden van de dieren. Daar lag ook zijn oorsprong (Darwin).

Maar het afscheid van het christelijke mensbeeld was niet compleet. Weliswaar werd van de engelen en van de goddelijke bestemming van een mens afscheid genomen, het christelijke denken over het dier werd wel overgenomen. Het dier bleef een wreed en hebzuchtig wezen dat bedacht was op zijn eigen voordeel en voortplanting. Zo moest je voortaan ook naar de mens kijken: als een driftmatig wezen, dat net als de dieren in het leven staat.

De etholoog Frans de Waal bestudeert het gedrag van dieren. Hem is opgevallen dat apen veel samenwerken en veel moeite doen om ruzies bij te leggen. Er bestaat dus ook veel dierengedrag dat op liefde en verzoening gericht is. Maar dat wist u natuurlijk allang van uw eigen huisdier.

Ook een mens zit zo in elkaar, dunkt me. Een mens heeft wel degelijk mogelijkheden voor verzoening en liefde. Het komt er op aan om het liefdevolle en verzoeningsgerichte gedrag dat in onze natuur zit te ontwikkelen en te vervolmaken. Volgens Frans de Waal geeft dit gedrag ook een evolutionaire voorsprong. De kloof tussen geloof en wetenschap is soms niet eens zo groot.

De achterban

Thu, 26 Nov 2009 08:49:11 GMT

De democratiseringsbeweging uit de tijd van de Maagdenhuisbezetting was zo aansprekend dat ook leerlingen van de lagere school tot actie overgingen. In 1971 richtte mijn zus, samen met leerlingen uit de hoogste klas van alle zes basisscholen uit ons forensendorp O., de ‘kindercommissie’ op. De kindercommissie zou voortaan de belangen van kinderen in O. behartigen. Eén eis herinner ik me nog heel goed: er moest een bioscoop in O. komen, want dan hoefde je daarvoor niet meer naar de grote stad. Hierover werd een brief aan het gemeentebestuur geschreven, waarop een vriendelijk antwoord kwam.

Na een jaar had de kindercommissie helaas nog niets bereikt en gingen mijn zus en haar vriendinnen naar de middelbare school.

Ik werd één van hun opvolgers. Alleen wisten we niet precies wat we moesten doen. Er werd besloten dat ik namens de kindercommissie de vergaderingen van de gemeenteraad zou bijwonen, maar ook dat schoot niet op.

Het werd ons duidelijk dat we tot actie moesten overgaan.

Door O. liep een groot kanaal. Dat was ook een vies kanaal. Zou het niet goed zijn wanneer we dit kanaal zouden gaan schoonmaken? Samen met een medebestuurslid maakte ik een afspraak met de verantwoordelijke wethouder.

Op het uur van de afspraak stond ik alleen voor het gemeentehuis. Het medebestuurslid kwam niet opdagen. Dan zou ik in mijn eentje maar gaan overleggen. De wethouder en twee medewerkers ontvingen me vriendelijk. Maar het kanaal schoonmaken vonden ze niet zo’n goed idee. Dat zou een lastige klus zijn en bovendien werd het elke nacht gespuid, zodat binnen 24 uur het hele kanaal opnieuw vervuild zou zijn.

Ik stond met de mond vol tanden. Dit waren heel redelijke argumenten. Gelukkig kwamen ze met een alternatief: wat zouden we ervan denken om de rotzooi in de bosjes rond het villapark in O. - waar ook burgemeester jonkheer van E. woonde - op te ruimen.

Opgelucht zegde ik onmiddellijk toe. Maar op de eerstvolgende vergadering van de kindercommissie kreeg ik de volle laag: ze gingen toch niet papiertjes prikken voor de burgemeester!

Ik zette door, maar op de zaterdagochtend dat we het villapark zouden schoonmaken regende het. Van de honderden kinderen van de basisscholen van O. kwamen er vijf opdagen. De gemeente had vuilniszakken en papierprikkers beschikbaar gesteld. Het was koud en onaangenaam werk.

‘s Middags zouden er meer kinderen komen werd me beloofd, maar dat geloofde ik niet meer. Toen ik tussen de middag thuis ging eten herinnerde ik me dat ik ‘s middags naar de padvinderij moest.

O. heeft nog steeds geen bioscoop.

Sint Maarten

Sun, 15 Nov 2009 18:54:43 GMT

Sinds 2004 houden we in de wijk Nijehaske in Heerenveen elk jaar een Sint Maartenoptocht. Om 18.00 uur verzamelen we bij het buurthuis. Daar vertel ik het verhaal van Sint Maarten. We zingen ook een paar Sint Maartenliedjes, die de kinderen op de openbare en de christelijke school hebben geleerd. Daarna lopen we 20 minuten door de donkere straten van de buurt. Aan het einde van de tocht lopen we het buurthuis in en krijgen de kinderen hun eerste snoep en een mandarijntje. Daarna gaan de kinderen zelf langs de huizen.

Dit jaar deden er voor het eerst stageaires van het Friesland College mee. Ik was bij hen in de klas geweest en tot mijn verbazing hadden er zomaar acht stageaires zich opgegeven om dit als een piepklein projectje te doen. Ze hadden zich verkleed als bedelaars. Daarmee verbonden ze heel mooi het verhaal van Sint Maarten en de strooptocht van de kinderen. Want als de kinderen langs de huizen gaan zijn zij de bedelaars, die de huisbezitters moeten overhalen als Sint Maarten te zijn.

Baptism in Kansas

Sun, 08 Nov 2009 13:37:46 GMT

Dit is het schilderij ‘Baptism in Kansas’ van de Amerikaanse schilder John Steuart Curry (November 14, 1897-August 29, 1946). John Curry werd geboren in Kansas. Hij schilderde dit schilderij in 1928. Het is een herinnering aan een doop die hij als kind had meegemaakt.

In het schilderij is er een eenheid van de mens met het landschap. Je ziet het eindeloze, lege en stoffige landschap van Kansas. Even hard en krachtig als het landschap zijn de mensen. Ze hebben markante koppen en stralen een rotsvast geloof uit. Centraal in de scene is de predikant met de dopelinge. De predikant heeft een vurig, gehard en fanatiek gezicht. De dopelinge heeft een wit kleed aan en is één en al overgave. Zij doen denken aan schilderijen van Johannes de Doper die Jezus in de Jordaan doopt. Johannes de Doper was ook een man van de woestijn en iemand met een zeker fanatisme. Alleen is de Jordaan een waterbak geworden in het droge Kansas.
De predikant en de dopelinge vormen op het schilderij het driehoekige onderstel van de windmolen. Zo ontstaat er een verticale lijn naar boven, naar de hemel. In de hemel komen er zonnestralen van achter een wolk te voorschijn. Het is het licht van God, die door een wolk omhuld wordt. Er dalen twee vogels uit de hemel neer, een herinnering aan de heilige Geest die bij de doop van Jezus in de gestalte van een duif neerdaalde.
Zo is er een grote eenheid tussen de mensen, hun geloof, het landschap en God. Zelfs de windmolen is een verwijzing naar de hemel geworden. Het heeft daardoor iets idyllisch.

De mensen uit Kansas waren in 1928 niet blij met dit schilderij. Ze vonden dat ze stereotyp werden afgebeeld. Dat kan ik me ergens wel voorstellen. Van binnenuit ziet hun leven en hun geloof er zo niet uit. Het schilderij is een schilderij van een buitenstander, in het geval van John Steuart Curry: iemand die een buitenstaander geworden is, doordat hij kunstenaar in New York is geworden. Het schilderij zelf heeft ook het perspectief van een buitenstaander Je kijkt naar de doop en doordat je tegen de ruggen van het gezin op de voorgrond aan kijkt, sta je zelf niet in de kring en ben je toeschouwer.

Het is het schilderij van iemand die in New York een onverwacht verhaal vertelt. Hij vertelt niet hoe achterlijk Kansas is en hoe dom hun geloof is, maar hij kan de ruwe kracht van hun geloof navoelen en invoelbaar maken. Hij ziet ook de schoonheid ervan en het schilderij heeft ook iets van een romantische droom van heelheid: God, mens en landschap zijn één. De oude vrouw in de auto en de zuigeling op de arm van zijn moeder symboliseren de continuïteit van de generaties. John Curry laat de mensen in New York daarnaast met een zeker erbarmen naar deze mensen in Kansas kijken, die nu eenmaal zo hun leven leven.

Is het schilderij daarmee alleen een idylle? Ik weet het niet. Ik weet niet zeker hoe ik de fanatieke blik van de predikant moet beoordelen. Misschien hoorde dit voor John Curry bij het tafereel. Ook uit andere schilderijen van John Curry spreekt bewondering voor ongetemde kracht. Maar de ogen van de predikant doen me ook denken aan een ander schilderij van hem, Tragic Prelude. Daar heeft hij de uit Kansas afkomstige John Brown geschilderd. Ook deze gestalte is van een Johannes de Doper achtige allure. In de ene hand heeft hij een bijbel en in de andere hand een geweer.
John Brown was een strijder tegen de slavernij. Zo fanatiek was hij dat hij voorstanders van de slavernij eigenhandig vermoordde. Zijn moorden waren een aanleiding voor de Amerikaanse Burgeroorlog (vandaar de titel: Tragic Prelude, tragisch voorspel). Op het schilderij zie je soldaten van beide partijen tegenover elkaar staan. Het vuur uit de hemel en de tornado (in Kansas zijn veel tornado’s) verbeelden de verwoestende werking van de oorlog. Onder de voeten van John Brown liggen dode soldaten van beide partijen.

Ook deze verwoesting kan schuil gaan in het harde Godsgeloof van de predikant uit Baptism in Kansas, dunkt mij. Misschien dacht John Curry er ook zo over of misschien is hij er later zo over gaan denken. De schildering ‘Tragic Prelude’ is van zo’n tien jaar later.

Het schilderij Baptism in Kansas is nog tot 17 januari 2010 te zien in de Kunsthal in Rotterdam, als onderdeel van de tentoonstelling ‘Modern Life, Edward Hopper and his time’.

De naam van God

Thu, 20 Aug 2009 18:08:57 GMT

Ik liet onlangs de kerk waarin ik vaak voorga aan een groep Turkse moslims zien. Ik had dat eerder ook al eens gedaan maar toen had ik de indruk dat ze niet echt geïnteresseerd waren. Maar deze groep had wel degelijk belangstelling, misschien omdat ze een stuk jonger waren.
Ze waren vooral ook geïnteresseerd in het doopvont en in de doop. Ik legde hen uit dat we in het doopvont kinderen dopen en hen zo verbinden met de naam van Christus. ‘De naam van Christus en de naam van het kind horen bij elkaar’ Eén van de vrouwen zei: ‘wij doen iets soortgelijks. Wanneer een kind geboren wordt, fluisteren we de oproep tot het gebed in zijn ene oor en zijn eigen naam in zijn andere oor’. Ik vond dat zeer ontroerend. Omdat de godsdiensten, die vaak als heel verschillend worden neergezet, in zo’n detail zo op elkaar lijken. Ook werd ik overvallen door de gedachte dat ieder van ons afzonderlijk vanaf zijn eerste levensmaanden omringd wordt door de naam van God. Zijn naam en onze naam verenigd in ons lichaam.

Hermitage

Thu, 23 Jul 2009 11:22:41 GMT

Gisteren ben ik naar de Hermitage in Amsterdam geweest. Er stond een lange rij. Op een gegeven moment mochten de mensen die toegangskaarten hadden via hun deelname aan de Bank-Giro-loterij naar binnen, zonder dat ze verder hoefden te wachten. Met mijn Museumjaarkaart duurde het een uur. De ondeugd wordt beloond, was mijn eerste indruk.

Ik verliet de tentoonstelling over het leven aan het Russische hof in lichte verwarring. In een museum verwacht ik kunst te zien. Maar was dit wel kunst?

De tentoonstelling is vooral een overweldigende hoeveelheid pracht en praal. Schitterende baljurken met lange slepen, zie je. In een vitrine staan 30 paar schoenen, in een andere fijnbeschilderde waaiers. In een derde kittige handtasjes. In de museumshop kan je voor 42 Euro een replica kopen.

Het geheel deed me vooral denken aan mijn bezoek aan Harrods, het Londense warenhuis voor de superrijken. Daar heb ik uren rondgedwaald en met open mond gekeken naar de prachtige serviezen, japonnen, tassen etc. Zonder enig gevoel van verontwaardiging of jaloezie, maar vooral met de gedachte: wat is dit prachtig.

Kunst is voor een mens van de negentiende en twintigste eeuw vooral het werk van een kunstenaar. Van zijn artistieke genie. Aan het einde van de twintigste eeuw werden de musea dan ook meer en meer aan één kunstenaar gewijd: een Picasso-museum in Parijs, een van Gogh-museum in Nederland. In de Amsterdamse Hermitage kwam de kunstenaar niet in beeld. Soms waren de kunstenaars naamloos, zoals de mannen en vrouwen, die de japonnen ontwierpen en naaiden. Soms werden de kunstenaars ook genegeerd. Het ging niet om hen. Het ging om de tsaren en de tsarina's.

En het ging om de prachtige japonnen, tasjes, schoenen en goudgebuurde ochtendjassen. Ook dat is kunst, bedacht ik me. Niet een kunst waarbij we de getourmenteeerde ziel van de kunstenaar leren kennen. Maar voorwerpen, die bedoeld zijn om te schitteren en indruk te maken. Of gewoon heel mooi te zijn.

Roggen

Thu, 02 Jul 2009 13:19:20 GMT

Omdat ik me vaak zo ontzettend erger aan de onverdraagzaamheid en botheid van dierenbeschermers en milieuactivisten, ontwikkel ik soms wat boze en onverdraagzame gedachten in de richting van dieren. Langzaamaan vergeet ik dat ik zelf een groot voorstander ben van een betere behandeling van dieren.

Hoe mooi een dier kan zijn realiseerde ik me opnieuw een kleine twee maanden geleden. Op vakantie in Londen hadden we nog wat tijd over op een druilerige dag en besloten we het ‘aquarium’ in te gaan dat vlak bij ons hotel lag. We waren de eerste bezoekers van die ochtend en daardoor was de stilte van de zee ook voor ons merkbaar. Ook de aanblik van de onderwaterwereld is buitengewoon rustgevend. Hoogtepunt was een ontmoeting met twee roggen. Ze kwamen naar me toe zwemmen en het leek net alsof ze contact zochten. Nooit geweten dat het zulke sierlijke dieren waren.

Afgelopen zondag was ik in het Dolfinarium en ook daar waren roggen. Ze zwemmen in een open bak en je mocht je hand door het water laten gaan en hen zacht over hun huid aaien, als waren ze poesjes. Alleen is hun huid wat glibberiger en soms wat ruw. Ze vonden het blijkbaar prettig want ze kwamen gewoon aanzwemmen.

In de theologie zijn dieren en alles wat wij ‘natuur’ noemen de laatste eeuwen ondergeschoven kindjes geweest. De filosoof Immanuel Kant zag voor de theologie eigenlijk alleen ruimte in de relatie tussen God en mens; de schepping verdween bij hem uit zicht. Filosofen en Oudtestamentici beweerden dat de godsdienst van Israël toch vooral een heilsgeschiedenis was. Israël zou afscheid hebben genomen van het in de natuur verankerde cyclische denken. Als voormalig woestijnvolk zouden ze zich alleen gericht hebben op cultuur en niet op de vijandige natuur.
En volgens Darwinisten zijn dieren vooral bezig om zich zoveel mogelijk zich voort te planten en hun soort te versterken.

Op die mooie zondagmiddag merkte ik allemaal niets van dat alles. De rog kwam aanzwemmen en liet zich lekker aaien.

Vaderdag (2)

Mon, 22 Jun 2009 19:46:26 GMT

Bij station Baarn komt een vrouw van begin twintig naast me zitten. De dienstregeling is in de war en ze begint een gesprek. Ik vertel haar dat ik naar Hilversum ga en dat ik daar om vier uur te gast ben in een radio-uitzending. “Over godsdienst en cultuur en zo”, zeg ik, want ik ben niet zo’n goede evangelisator.

“Tot mijn spijt kan ik om vier uur niet luisteren, want dan zit ik in de kerk” is haar antwoord. Het blijkt dat ze in Amsterdam naar een Amerikaanse zendingskerk gaat. Nu durf ik wat vrijer te spreken en ik vertel dat het over vaderdag zal gaan en in dat kader ook over het vaderschap van God.

Ze is oprecht geïnteresseerd. “Wat gaat u daar over vertellen?” vraagt ze.

Ik vertel dat Jezus één van de eersten is die God als Vader aanspreekt. Of eigenlijk zei hij niet vader, hij zei ‘Abba’, dat betekent zoiets als ‘papa’. Het is een naam die nabijheid en intimiteit uitdrukt. Het is de verbondenheid van een vader met zijn favoriete kind. Voor dat favoriete kind ziet de vader wel iets door de vingers. Zo komt in de relatie van vader en zoon één van de kernwoorden van de spiritualiteit van Jezus naar voren: de vergeving door God.

“Spreekt u God ook als vader aan?”

Ik had van de week zitten nadenken over deze vraag. Voor de radiouitzending had ik voorbereidingsmateriaal gekregen met vragen die mogelijk tijdens de uitzending aan de orde komen en deze vraag zat daar ook bij. Ik had in me om laten gaan hoe ik zelf tot God spreek en God ervaar. Ik was daarbij tot de conclusie gekomen dat ik God eigenlijk nooit als vader aanspreek en ook niet als een vader ervaar. Intimiteit ervaar ik wel, maar ik verbind dat niet met een vaderschap van God.

Op het moment dat ik dat tegen haar vertel, besef ik hoe vreemd het is dat ik wel een mooi verhaal vertellen kan over het vaderschap van God, maar dat ik daar zelf geen verbinding mee heb.

Tijdens de radiouitzending komt inderdaad de vraag naar Gods vaderschap aan de orde. En als ik de onvermijdelijke vervolgvraag krijg, ben ik net iets beter voorbereid. Ik kan de gespetenheid van mezelf in ieder geval benoemen. ‘Het is eigenlijk heel gek’ zeg ik ‘ik kan een prachtig verhaal houden over de intieme relatie van Jezus tot zijn vader in de hemel, maar zelf ervaar ik God niet als een vader. Ik weet eigenlijk niet waardoor dat komt.’

Op weg naar huis denk ik verder over de vraag. Zou de relatie met mijn vader een blokkade opwerpen om God ook als vader te benoemen? Maar dat vind ik net iets te makkelijk.

Het denken aan mijn jeugd brengt me wel terug in de jaren zestig. Toen vaders met hun rol geen raad meer wisten, kinderen niet wisten waar hun vader voor stond en zelfs kleuterjuffen niet goed meer wisten hoe ze vaderdag goed vorm moesten geven. Die maatschappelijke verwarring is ook niet aan mijn intieme voelen en spreken voorbij gegaan.

Maar ik leef nu, in 2009, de verwarring van vijftig jaar geleden mag ik zo langzamerhand wel achter me gelaten hebben.

Dan denk ik aan wat ik voor de radio over mijn eigen vaderschap verteld heb. Dat ik natuurlijk een keurige zorgende en bemoedigende vader ben. Maar dat ik toch vooral mijn eigen persoon en persoonlijkheid inbreng in mijn relatie met mijn dochter. In het gewone leven kan ik dwingend zijn en eigenwijs, en dat ben ik dus ook naar mijn dochter. Ik leef van cultuur, geloof en politiek, en ook dat breng ik in haar leven binnen. Mijn vaderschap en mijn persoon vallen vrijwel samen.

Zo zou je dus kunnen spreken over God. God brengt zichzelf als persoon in. Met alle persoonlijke eigenschappen die daarbij horen. Als die persoon kan je hem aanspreken.

Maar als het dan zo is, dat vaderschap en persoonlijkheid samenvallen: waarom sta ik er dan op om vaderdag te vieren. Dan volstaat het vieren van bijvoorbeeld mijn verjaardag. Bedenk ik op vaderdag.

Vaderdag (1)

Mon, 22 Jun 2009 14:26:26 GMT

In mei 1909 hoorde de Amerikaanse Sonora Smart Dodd een preek over moederdag. Haar moeder was overleden toen Sonora zestien jaar oud was en haar vader had, met haar hulp, haar vijf jongere broertjes opgevoed. Terwijl ze luisterde naar de preek vroeg ze zich af waarom er geen overeenkomstige dag voor vaders bestond. Ze wendde zich tot de predikanten uit haar woonplaats Spokane (Washington) en de plaatselijke YMCA. Het jaar daarop werd vaderdag voor de eerste keer gevierd in Spokane.
Haar initiatief werd opgepikt door de landelijke pers en in de volgende jaren werd vaderdag ook elders gevierd. Sonora Smart Dodd stelde zich aan het hoofd van een campagne om vaderdag een vaste plaats te geven. Doel van vaderdag was de belangrijke bijdrage van vaders bij de opvoeding van kinderen te benadrukken.

Toen ik in de jaren zestig op school zat, was vaderdag ook naar Nederland overgewaaid. Het werd alleen slechts mondjesmaat gevierd. Moederdag was de grote dag. Daar werd dagenlang voor geknutseld en we leerden zelfs een speciaal moederdaglied. Voor vaderdag maakten we elk jaar eenzelfde papieren stropdasophanger. Elk jaar gaf ik mijn vader eenzelfde zakje pijptabak.

Halverwege de jaren negentig werd ik zelf vader en meteen kreeg de dag een andere lading. ‘Vaderdag’ voelde als een vorm van erkenning voor mijn bijdrage aan de opvoeding en het huishouden. Een aantal jaren heb ik in mijn gezin weinig subtiel campagne gevoerd voor een duidelijke viering van vaderdag. Begin juni herinnerde ik mijn huisgenoten er aan dat ‘de belangrijkste dag van het jaar’ op handen was. Zo’n opmerking werd natuurlijk met enige spot begroet, maar de boodschap dat ik veel waarde hechtte aan vaderdag kwam wel over. We vieren het met een gezamenlijk ontbijt en één of twee kleine cadeautjes.

Sonora Smart Dodd wilde met het instellen van vaderdag juist de vader als verzorger eren. Niet in de eerste plaats de vader als kostwinner, of de vader als hoofd van het gezin, maar de vader als opvoeder van kinderen. In de jaren zestig was de zorgende vader nog geen algemeen verschijnsel, ook in het gezin waar ik in opgroeide niet. Vaderdag was daarom een onwennige dag. Tegenwoordig komt de intentie waarmee Sonara Smart Dodd vaderdag begon meer overeen met de maatschappelijke werkelijkheid.

Bril

Thu, 11 Jun 2009 10:40:51 GMT

Twee weken geleden ben ik bij de opticiën geweest. Mijn ogen waren de afgelopen jaren al minder geworden, maar de afgelopen maanden ging het opeens harder.

Voorheen had ik altijd een uitstekend gezichtsvermogen. Vanaf mijn bureau kon ik de titels van de boeken in de boekenkast 5 meter verderop goed lezen. In ruimtes kon ik me moeiteloos oriënteren. Nu kan ik dat niet meer. De ruimte komt verbrokkelder op me af. Me oriënteren kost concentratie en een paar secondes. Ik merk dat dat iets doet met mijn zelfvertrouwen. Niet ontzettend veel, maar me snel kunnen oriënteren was een vaardigheid van mij die ik gebruikte en waar ik op rekende.

Juist in deze periode heb ik een schouderblessure, waardoor ik mijn rechterarm minder goed kan gebruiken. Nu merk ik bij hoeveel van mijn werkzaamheden ik mijn kracht gebruik. Ook om sociale problemen op te lossen. Even zelf 60 stoelen klaarzetten als ik geen vrijwilligers heb kunnen of willen vinden. Even het doopvont op de voor mij juiste plek zetten, als een voldongen feit, zonder dat ik daarvoor met iemand anders hoef te overleggen.

Zo zal het dus met meer zaken gaan de komende jaren: minder goed kunnen lopen en dan zenuwachtig zijn of ik alles wel bij me heb als ik weg ga, want even terugrennen is er niet meer bij

Minder goed kunnen horen, en dan twijfelen of ik alles wel goed gehoord heb. Hopelijk niet boos worden, zoals ik dat bij oudere mensen wel zie, die al snel denken dat mensen hen negeren.

Minder goed kunnen denken, omdat de waas die ‘s avonds laat nu al over mijn moede hersenen daalt ooit ‘s ochtends niet weg zal gaan. Dan zal ik geen artikelen meer schrijven, invallen krijgen, samenhangen kunnen zien of daar waardering voor ontvangen.

Mijn lichaam is veel meer met mijn persoonlijkheid, zelfvertrouwen en sociaal functioneren verweven dan ik dacht. Ik merk hoezeer ik vertrouw op mijn eigen kracht, intelligentie, vaardigheden voor mijn leven.

Ik heb nu een bril voor ver-zien. Op grote afstanden zie ik daarmee scherper dan misschien wel ooit tevoren. Maar het licht gedesoriënteerde gevoel gaat er niet mee weg.

De kermis

Tue, 02 Jun 2009 18:35:06 GMT

Ieder jaar is er met Pinksteren een grote kermis in Heerenveen. De afgelopen tien jaar ben ik daar ieder jaar met mijn dochter naar toe geweest.

De kermis is een wereld op zich. Je fietst er niet naar toe om even ‘touwtje te trekken’ en weer weg te gaan, alsof je een boodschap doet. Als je gaat dan ga je ‘naar de kermis’. Je gaat ook niet halverwege van het kermisterrein af. Ook al staan er geen muren om de kermis, je blijft binnen de begrenzingen van de kraampjes en attracties. Buiten de kermis is het geen kermis.

De kermis gaat over durf. Durf je in de botsautotjes. Durf je in de wildwaterbaan. Durf je in de octopus waarvan de armen ronddraaien. De kinderen van 12 en 13 jaar stoken elkaar op om in de meest ‘gevaarlijke’ attractie te gaan. Allen de grootste durfals gaan in de ‘Booster’ waarbij je veertig meter boven de grond ondersteboven hangt. Op de kermis verleg je en verken je grenzen.

De kermis gaat over het lot. Je kunt een prijs winnen met touwtje trekken of ballen gooien. Er staan machines met grijparmen die net loslaten voordat je je prijs in veiligheid hebt gebracht. Er is meestal geen waarzegster meer, maar wel een automaat die jouw liefdesleven berekent. Mijn dochter was altijd wild van een bak met eendjes die je moest opvissen. Op de onderkant stond een winnend getal. We wonnen nooit.

Om de grenzen van wat je durft te verleggen kun je ook gaan bungyjumpen. Om te winnen kun je ook spelen in de staatsloterij of proberen carriëre te maken. Maar op de kermis blijft alles spel. Je verliest altijd de tien of vijftien euro die je meenam, maar echt verliezen doe je nooit. Het is een spel met het echte leven, het is een voorbereiding op het echte leven. Daarom is er ook een spiegelpaleis, een spookhuis en een trappenhuis: doolhoven waarin je je weg moet zoeken.

De kermis gaat ook over vergankelijkheid. Ieder jaar komt hij terug. Ieder jaar is hij ongeveer hetzelfde, alleen iets er bij en iets er af.
.
Nooit scherper voelde ik mijn sterfelijkheid dan toen mijn dochter als negenjarige - en eigenlijk dus veel te oud - nog één keer in de draaimolen wilde. Of het jaar daarop toen we langs de draaimolen liepen en ze er niet meer naar taalde. Of dit jaar toen ze alleen nog zonder haar vader naar de kermis ging.

Pinkstervuur

Fri, 29 May 2009 08:00:36 GMT

Tien jaar geleden liet ik een Pinkstervuur branden in de dienst van Eerste Pinksterdag.

Ik had een vuurschaal van de zusters Franciscanessen geleend, die bij ons om de hoek wonen. Zij hadden me ook een recept erbij gegeven: ik moest spiritus op zout gieten, het er flink in laten trekken en dan aansteken.

Indertijd oefende ik eerst in de achtertuin een keer. Dat ging prima en ook in de dienst verliep alles uitstekend.

Dit jaar wilde ik het herhalen. Maar hoe deed je dat ook al weer? Ik kon in mijn aantekeningen nergens de goede verhoudingen vinden. In de nieuwsgroep voor predikanten op internet las ik allerlei verschillende recepten. In het ene recept moest je een halve liter spiritus gebruiken voor één kilo zout, in een ander twee liter.

De koster die met Pinksteren dienst heeft geeft cursussen brandveiligheid. Het leek me daarom verstandig hem er bij te betrekken. We besloten tot een gezamenlijke Pinkstervuur-oefening.

Ik kocht zout en spiritus en haalde opnieuw de vuurschaal bij de zusters Franciscanessen, de koster kwam met brandgel en een blusser. Op het straatje, bij de achteringang van de kerk, gingen we aan de slag. Drie kwartier lang leefden we ons uit op allerlei Pinksterproeven.

Het blijkt dat ongeveer een derde liter spiritus in een kilo zout voldoende is voor een mooi vuur. In het begin komen de vlammen ongeveer 40 cm hoog, daarna hooguit een paar centimeter.

De kunst is om het vuur lang te laten branden. Door de hitte ontstaat er een korst, die het verbranden van de spiritus tegenhoudt. Doordat we in een trechtervormige vuurschaal slechts één kilo zout hadden gestort, was de oppervlakte relatief klein ten opzichte van de massa zout en spiritus. Er ontstond al snel een dikke korst, die nog maar nauwelijks brandde. Het lijkt me beter om twee kilo zout met spiritus te gebruiken, dan is er een wat groter oppervlakte en wordt de korst minder snel dik. Ook af en toe voorzichtig prikken helpt, dan laaien de vlammen ogenblikkelijk weer op.

Uiteindelijk kozen we voor de brandgel, omdat dat een beter te controleren vuur geeft.

Op internet las ik allerlei mooie ideeën over de vuurschaal. Je zou die op het doopvont kunnen plaatsen, als teken dat wij met vuur gedoopt worden. Ook ligt de verbinding tussen Spiritus en Geest, zout en gemeente. (‘Jullie zijn het zout van de aarde”, Mattheus 5:13) voor de hand.

Maar eerlijk gezegd had ik vooral oog voor de heerlijke vlammen.

Hemelvaart

Thu, 21 May 2009 10:51:24 GMT

1 The head that once was crowned with thorns
is crowned with glory now;
a royal diadem adorns
the mighty victor's brow.

2 The highest place that heaven affords
is his, is his by right
the King of kings and Lord of lords,
and heaven's eternal Light;

3 the joy of all who dwell above,
the joy of all below,
to whom he manifests his love
and grants his Name to know.

4 To them the cross with all its shame,
with all its grace, is given;
their name, an everlasting name;
their joy, the joy of heaven.

5 They suffer with their Lord below,
they reign with him above,
their profit and their joy to know
the mystery of his love.

6 The cross he bore is life and health,
though shame and death to him:
his people's hope, his people's wealth,
their everlasting theme.

Dit is een Hemelvaartslied van Thomas Kelly (1769-1855). Het mooie van dit lied vind ik dat het zo goed duidelijk maakt wat Hemelvaart is.

In de Nederlandse kerken wordt bij Hemelvaart de nadruk gelegd op het feit dat Jezus weggaat. Hij verlaat ons. Dat is weliswaar iets, waar je goed over na kunt denken, maar dat nauwelijks tot een feest uitnodigt. Vanochtend ging ik voor in een dorp in Friesland. Op een gewone zondag zitten hier meestal honderd mensen in de kerk, maar op deze christelijke feestdag waren er maar twintig. Dat is niet verwonderlijk, als jaar in jaar uit het ‘weggaan’ centraal staat.
In dit lied is Hemelvaart een kroningsfeest, waarbij de gekruisigde wordt gekroond. Voor mij is dat de essentie van Hemelvaart: Christus, die vernederd is aan het kruis, krijgt in de hemel de mooiste plek die er is: op de troon van God.
Heel mooi vind ik ook dat vanaf de derde strofe deze Hemelvaart op Christus’ volgelingen wordt toegepast. Ook zij dragen een kruis, maar ook zij zullen samen met hem regeren in de hemel.

Om de betekenis van Hemelvaart (en van Pasen en van Pinksteren) te bedenken zou je beter de tijdlijn kunnen loslaten die in de kerkelijke traditie gegroeid is. Daarin is het eerst Goede Vrijdag, daarna Pasen, 40 dagen later Hemelvaart en nog eens tien dagen later Pinksteren. Dat is een tijdslijn die vanuit Lucas en Handelingen is geconstrueerd. In andere evangeliën kom je deze tijdslijn niet tegen. Bij Johannes geeft Jezus de Heilige Geest al op de avond van Eerste Paasdag. Bij Paulus heb je niet eens een duidelijk tijdsverschil tussen Goede Vrijdag en de opstanding.
Eigenlijk zou je moeten zeggen: de kruisiging, opwekking, de opname in de hemel en de gave van de Heilige Geest zijn verschillende aspecten van hetzelfde Paasgebeuren n.l. dat God recht gedaan heeft aan Jezus door hem op te nemen in zijn hemel en dat zijn Geest werkt. Die verschillende aspecten worden op verschillende feestdagen herdacht, maar het blijven onderdelen van één gebeuren.
Hemelvaart is dat onderdeel van het Paasgebeuren, waarin het gaat om de intocht in de hemel en het plaatsen van (de gekruisigde) Jezus aan de rechterhand van God op Gods troon.

Story Teller Service

Sat, 09 May 2009 19:04:58 GMT

Vorige week zondag ben ik in Hitchin, een stadje zo’n 50 kilometer ten noorden van Londen, naar de kerk geweest. De gewone dienst was om ongeveer half tien. Daarna was er om 11.15 uur een dienst voor jonge kinderen, de Story Teller Service.

Deze diensten zijn ingesteld om de kinderen die gedoopt zijn bij de kerk te betrekken. Aan de kinderen en hun ouders werd een kerkdienst aangeboden die op kinderniveau was en toch ook weer niet.

De kinderen gingen in het koor van de kerk in een halve kring op zitzakken zitten. Hun ouders zaten er achter. De predikant en zijn assistent, beide in toga, leidden de dienst.

De dienst had een eenvoudig en elementair verloop. Een woord van welkom, een gebed, een lied uit het Anglicaanse liedboek. Vervolgens werd met een spel en een dialoog het verhaal van de Goede Herder verteld. Dat was ook de evangelielezing geweest in de hoofddienst. Er was niets spectaculairs aan - het verhaal werd eenvoudig uit de doeken gedaan, maar de zestigjarige hulppredikant deed het met liefde en reageerde goed op de impulsen die de kinderen gaven.

Hierna werd er opnieuw gezongen en gebeden. Tot slot liepen de kinderen allemaal in een rondje en zongen een simpel kinderliedje: Halleluja, we’ll praise the Lord.

Bij de viering was een gelegenheidsensemble van strijkers aanwezig. Terwijl de kinderen binnenkwamen, speelden ze eenvoudige klassieke muziek, totdat de predikant het woord nam. De liedjes speelden ze natuurlijk ook mee.

Ik vond het briljant om zoiets moois en kostbaars aan de kinderen te schenken. Tegelijkertijd had het ook iets volstrekt informeels: de violisten zaten gewoon lekker te spelen.Het bleek dat ze ook nooit oefenden, maar dat hoefde ook niet.

Die combinatie van hoog niveau en informaliteit zat in alle elementen van de dienst: het koor van de kerk en de zitzakken waarin de kinderen konden wroeten; de Anglicaanse gewaden van de voorgangers, de vaste lijn van de dienst met bijna volwassen gebeden en ook het kinderlijke spelletje.

De dienst duurde nog geen twintig minuten. De kinderen vonden het zichtbaar leuk en de ouders genoten. Zo bouw je een gemeente op.

Het boek

Wed, 29 Apr 2009 12:46:59 GMT

Dit is mijn familiebijbel. Op de foto kan je goed het leren kaft zien. Dat grote kaft zal wel nodig zijn geweest om het omvangrijke boek bij elkaar te houden, maar het maakt ook indruk: hier is iets bijzonders en plechtigs, met de huid van een dood dier omspannen.

Toen de boekdrukkunst werd uitgevonden, verspreidden dergelijke bijbels zich in de families van mensen die het konden betalen. In hun huishoudens stonden deze indrukwekkende boekwerken trots te prijken.

De bijbel wordt met koperen beugels bij elkaar gehouden. Ook dat zal nodig zijn geweest om de dikke band goed bij elkaar te houden, maar het verhoogt ook de plechtigheid van het boek. Elke keer als je het open doet, moeten eerst de beugels worden losgemaakt, als was het een schatkist met kettingen en sloten.

‘Dit is het’ zegt deze bijbel. ‘Hier kan je het vinden, dit is de waarheid, dit is het woord van God’.

Men zegt wel dat de ideeën van de Reformatie zich snel verspreidden door de boekdrukkunst, die toen net was uitgevonden. Maar je kan het ook omdraaien: door de boekdrukkunst was het veel voorstelbaarder geworden dat alles aankwam op het woord van de bijbel. Een woord dat in de huishoudens van burgers lag: toegankelijk, leesbaar en tegelijkertijd een fetisj, een heilig voorwerp dat op een bijzondere plaats bewaard wordt en met egards omringd werd.

Men ging geloven van ‘kaft tot kaft’ en ik moet zeggen: zo’n indrukwekkende boekband nodigt daar zeker toe uit.

Mijn familiebijbel werd in 1727 gedrukt. Waarschijnlijk kwam hij toen nog niet in de familie. Er zijn aanwijzingen dat hij zo’n 130 jaar later gekocht is, door mijn overovergrootvader die in die jaren tot een zekere welstand kwam. Handigere, kleinere bijbels op goedkoper papier waren er toen allang. Maar hij wilde ook zo’n grote bijbel. Hij wilde een verleden, een centrum, een bron voor zijn huisgezin.

Ik zie ze daar in hun woning aan de kade. Vader en moeder zitten, de kinderen staan aan tafel. Ze kijken naar het boek dat opengaat. Vader leest voor. En alles vloeit samen: de stem van deze man, het indrukwekkende boek voor hem en de woorden van de bijbel.

De brief

Mon, 27 Apr 2009 10:22:31 GMT

‘The medium is the message’ schreef de mediadeskundige McLuhan. Hij bedoelde daarmee: minstens zo belangrijk als de inhoud die een medium (televisie, radio, krant, brief, boek) overbrengt zijn de effecten die een medium zelf heeft op zijn gebruikers.

Wat zouden de effecten van het medium ‘brief’ zijn geweest op de gemeenten, waar Paulus zijn brieven aan richtte?

In de eerste plaats zal het ontvangen van een brief een eenheidstichtende functie hebben gehad. De verschillende mensen uit Korinthe die Christus waren gaan volgen werden, doordat ze het adres van een brief waren, duidelijk als één gemeente aangesproken. Ze werden aangesproken op dat wat hen bindt: gemeente zijn.
De brief zal hen ook hebben doen beseffen dat zij niet in hun eentje gemeente zijn, maar dat ze onderdeel vormen van een web van christelijke gemeenten dat zich over het Middellandse zee gebied uitstrekt. Hierdoor werd hen nog eens opnieuw duidelijk dat de boodschap van Christus, een boodschap aan alle mensen en volken is en dat die mensen en volken ook verenigd worden door hun geloof in Christus. Wellicht zal het hun verhouding tot de Romeinse overheid positief beïnvloed hebben: die zorgde toch maar voor de veiligheid en de vrede waardoor er een uitgebreid handels- en scheepvaartnetwerk kon ontstaan, waardoor de brengers van de brief goed, goedkoop en veilig konden reizen.

Maar ik denk dat het belangrijkste effect van de brief is geweest, dat zij zelf aangesproken werden. Aan hen als mensen, als gelovigen werd een brief geschreven. Op hen komt het aan. In hun gemeente stond niet alleen een heilige tekst centraal. Tot zo’n tekst ontwikkel je een verhouding van eerbied en afstand. Je voegt je er naar, maar je weet: ook zonder mij blijft die tekst wel overeind en gaat alles wel door. Maar de brief maakt door zijn precieze adressering duidelijk: het gaat om ons. Het is van belang wie wij zijn en wat wij doen. De briefvorm laat zien dat niet een tempel, niet een rite, niet een tekst, maar een mens in het centrum van de (christelijke) godsdienst staat. Hij of zij is de drager van de godsdienst.

De beamer

Sat, 25 Apr 2009 08:31:58 GMT

In één van onze kerken gaat een beamer komen. Daarmee kunnen liedteksten, foto’s en filmpjes tijdens een kerkdienst worden geprojecteerd. De beamer staat er nog niet, maar er is nu in onze gemeente een discussie ontbrand over de gevolgen die de beamer voor de kerkdienst zal hebben.
Het is goed dat die discussie er is, want ik ben er van overtuigd dat het gebruik van een beamer de kerkdienst zal veranderen. Het is niet zo dat een beamer alleen maar iets extra’s toevoegt aan een dienst, door een plaatje of een filmpje te geven of dat het een handige manier is om liederen te projecteren.

De media-deskundige McLuhan zei in de jaren zestig tijdens de opkomst van de televisie: the medium is the message, het medium is de boodschap. Daarmee bedoelde hij: de televisie is niet zomaar een nieuwe manier om informatie te verspreiden. Het belangrijkste effect van televisie is wat het doet met de kijkers. Bijvoorbeeld: ze zorgt er voor dat mensen twee uur per dag naar een glazen kast gaan staren. Ze zorgt er voor dat alle huiskamers ingericht worden met het televisieapparaat als centrum. Ze zorgt er voor dat veel meer emotie dan informatie wordt overgedragen en dat wolken van emotie een grote plaats krijgen in onze wereld en in ons dagelijks leven. Bijeenkomsten waar beelden geen rol spelen - zoals Protestantse kerkdiensten of verenigingsvergaderingen - worden voortaan als saai ervaren. Ik denk dat in Nederland alleen de kerken aan de uiterste rechterflank de impact van televisie goed hebben ingeschat. Ze verbieden hun aanhangers dan ook om televisie te kijken. Een medium is niet neutraal, het verandert de levens van mensen.

Alleen al een plaatje in een kerkdienst is meer dan illustratiemateriaal. Veertien jaar geleden maakte ik een kerkdienst mee waarin de bevrijding van Heerenveen werd herdacht. De preek die gehouden werd, werd geïllustreerd met dia’s van foto’s van de bevrijdingsfeesten en de intocht van de Canadezen. Ik zat in de kerk en ik vond het mooi, maar ik betrapte me er op dat ik vooral dacht: ‘wat interessant, zag onze winkelstraat er toen zo uit. Hé, die groentenwinkel is er nog steeds. En wat een vreemde mode was er toen.’ De foto liet veel meer en ook andere zaken zien dan de boodschap die verondersteld werd: een illustratie van de bevrijding van Heerenveen.

Hoe een beamer de kerkdienst gaat veranderen weet ik niet precies. Ik ben ook niet tegen het gebruik van een beamer en ik heb er zelf goede ervaringen mee. Maar dat een nieuw medium iets gaat veranderen lijkt me zeker.
In de loop van de kerkgeschiedenis hebben nieuwe media (de brief, de boekdrukkunst) al eerder tot grote veranderingen in het geloof en de samenkomsten te weeg gebracht. Daarover een andere keer.

Wonderbare spijziging

Thu, 16 Apr 2009 10:14:41 GMT

Gisteren heb ik postdoctoraal onderwijs in Groningen genoten. Vier jaar geleden ben ik daar mee begonnen. Sindsdien ga ik vijf tot acht keer per jaar een middag naar Groningen, waar ik college loop bij Geurt Henk van Kooten, de hoogleraar Nieuwe Testament.
Tijdens mijn studie in Amsterdam en door mijn studie van het werk van Friedrich-Wilhelm Marquardt ben ik erg vertrouwd geraak met de joodse achtergrond van het Nieuwe Testament. De afgelopen zeven jaar ben ik zelf steeds meer gaan kijken naar het specifieke van de spiritualiteit van Jezus. Niet alleen de continuïteit met het Oude Testament en de mensen en geschriften daarna is interessant, maar ook de discontinuïteit: waar slaat Jezus een andere weg in, wat is anders aan hem.
Gisteren lazen we stukken uit het evangelie van Marcus, o.a. het verhaal over de wonderbare spijziging. Dat is een verhaal met een duidelijke achtergrond in Exodus, het is een herhaling van het wonder van het manna en de kwakkels. Maar er zijn ook verschillen. Niet alleen zijn de vogels uit de hemel vervangen door vissen uit de diepte, maar er wordt ook brood ingezameld, zoveel dat er twaalf manden overblijven. In een exegese die de continuïteit met het Oude Testament benadrukt past het dan om te zeggen: die twaalf manden staan voor de twaalf stammen van Israël. Dat was ook de exegese die gisteren op tafel kwam. Maar het nieuwe aan de uitleg van gisteren was dat het revolutionaire van die twaalf manden benadrukt werd. Tegenover een jodendom dat de nadruk legt op de ene stam Juda, werpt Jezus zich op als de goede herder van alle twaalf stammen. Zoals het verstrooide en gebroken brood in de woestijn verzameld wordt, zo wil hij alle stammen van Israël verzamelen. Ook de stammen van het Noordrijk, het gebied waarin hij zich beweegt.
Dat past in het beeld van Jezus dat ik mij de afgelopen jaren gevormd heb. Jezus probeert heel Israël te verenigen: mensen uit Juda, maar ook Samaritanen, tollenaars, zondaars en anderen. De logica van deze verenigingsbeweging zet zich later door en zal ook mensen buiten Israël gaan omvatten.

Herstel

Mon, 13 Apr 2009 11:06:06 GMT

Het thema van de preek van gisteren bleef nog een tijd in mijn hoofd rondtollen. Gisteren, Eerste Paasdag, legde ik het Paasverhaal uit als het 'herstel van het Paradijs'.

Dat is een thema met zeer oude papieren. De evangelist Johannes situeert de opstanding nadrukkelijk in een tuin. Maria Magdalena houdt Jezus eerst voor de tuinman. Zo wordt gesuggereerd dat Jezus de 'tuinman van het Paradijs' is. Paulus vergelijkt Jezus met Adam. Zo wordt Jezus de nieuwe Adam.

Toch had ik veel aarzelingen te overwinnen om te preken over het herstel van het Paradijs. Ik denk vooral omdat 'herstel' zo'n magere klank heeft. Wij zijn een samenleving die nieuwe zaken wil.

We kopen nieuwe kleren, in plaats van dat we de oude repareren.
Alleen met nieuwe ideeën zijn we tevreden.
We willen creaties, geen reparaties.

Oudere samenlevingen, die weinig economische middelen tot hun beschikking hadden, waren veel meer gericht op herstel. Het was al heel wat als je het dak kon repareren of een vervallen muur kon herstellen.

Herstellen is een omgang met je eigen sterfelijkheid. Je neemt iets uit het verleden, je neemt iets dat kapot gegaan is en je lapt het zo goed mogelijk op: 'als nieuw'. Dat bepaalt je bij de kwetsbaarheid ervan en bij de mogelijkheid van nieuw verval. Een loutere gerichtheid op het nieuwe, laat je voorbijgaan aan het vergankelijke. Het is alsof dood en ondergang niet bestaan: je richt je steeds op iets nieuws en dan weer op nog iets nieuws, het oude gooi je weg. Het echte leven ligt alleen in de toekomst.

Ik merk ook dat 'herstel' een gevoel van heling in me oproept: er komt iets tot rust in mij en er gaat iets open. Het woord 'nieuw' voelt veel meer als iets is dat buiten me ligt. Waar ik alleen mijn armen naar kan uitstrekken, maar dat niet, misschien wel nooit, in mij komt.

Misschien had ik dat nog beter moeten aanzetten in mijn Paaspreek: dat herstel een liefdevolle omgang met je verleden is, een erkenning van de mens die je bent. Opstanding uit de dood wijst niet op het nieuwe, maar op het oude dat hersteld is, dat tot leven gewekt is.

Witte Donderdag

Thu, 09 Apr 2009 19:15:59 GMT

Vanavond heb ik deelgenomen aan het Avondmaal. Mijn collega Sijtsema ging voor. Hij had teksten, liederen en uitleg zo aaneengeregen dat je werd meegenomen in de gang van Jezus op de laatste avond van zijn leven.

Een paar maanden geleden gaf ik aan een groep jongeren uitleg over het Avondmaal. Ik had daarvoor een oude zilveren Avondmaalsbeker meegenomen, die in onze kerk gebruikt wordt. Terwijl ik vertelde over Jezus die wijn voor zijn leerlingen inschonk, had ik de beker opgepakt samen met de kan die er bij stond. Eén van de jongeren vroeg oprecht: ‘Was het deze beker?’ Eén moment begreep ik hem niet, toen moest ik hem teleurstellen. ‘Nee, Jezus had een andere beker ingeschonken, maar we denken wel altijd aan die avond en aan die beker’.

Dit is inderdaad de manier om het te beleven: je te verbeelden dat dit de beker is, die Christus je aanreikt. Door de gang van de dienst kostte me het vanavond geen moeite om me dat voor te stellen: dit is de beker.

Jezus valt (2)

Tue, 07 Apr 2009 09:14:16 GMT

Hoe blijf je overeind als je de controle over je leven verliest? Tijdens de weg naar het kruis heeft Jezus elke zeggenschap over zijn lichaam verloren. Hij moet doen wat anderen zeggen, hij wordt mishandeld. Daar komt de spot bij. De omstanders houden hem voor dat zijn dood en zijn hele leven zinloos is: ‘wat vertrouw je nu op een God, als hij je niet redt!’ De identiteiten, de levensprojecten van de meeste mensen storten in als ze zwaar onder druk komen te staan. Dat zal bij Jezus niet anders zijn geweest.

Toch blijft Jezus wel degelijk overeind. Tijdens de hele tocht naar Golgotha en ook de uren aan het kruis blijft hij de man die zijn moeder troost. Hij blijft de man die vergeeft: de moordenaar naast hem en zelfs de mensen die hem gekruisigd hebben. Hij is geen gebroken hoopje mens, dat alle besef van identiteit verloren heeft en alleen nog maar om genade smeekt.

Ik denk dat dat komt doordat hij zich helemaal in de armen van God geworpen heeft. Aan het begin van zijn weg heeft hij zichzelf aan God gegeven. ‘Niet mijn wil geschiede’, zei hij in de tuin van Gethsémané, 'maar uw wil’. Hij heeft daar het stuur van zijn leven uit handen gegeven, op een moment dat hij dat stuur sowieso zal verliezen. Dat stuur ligt nu bij God. Dat laat hem overeind blijven. Zijn leven, zijn wil, de mens die hij is ligt bij God.

Op het moment dat Jezus valt onder de slagen van de mensen, maakt hij een tegenbeweging en valt hij in God. Zo doorstaat hij de kruisiging als een mens van God.

Je aan God toevertrouwen is niet iets heel vrooms. Het is veel meer een sprong omdat je het anders niet uithoudt. Het is de vaak de enige manier om je leven te dragen.

Jezus valt (1)

Mon, 06 Apr 2009 09:39:25 GMT

Als ik in een Katholieke kerk kom loop ik altijd even langs de kruiswegstatie die daar aan de muur hangt. De kruiswegstatie bestaat uit 13 schilderijtjes, die allemaal een etappe van de lijdensweg van Jezus verbeelden. De kruisiging zelf is op maar één schilderij te zien, het accent ligt op de hele tocht er naar toe: Jezus samen met de vrouwen van Jeruzalem, Jezus samen met Simon van Cyrene.
Er zijn een paar onderdelen van de kruisweg die zo niet in de bijbel staan. Er is namelijk een afbeelding te zien, waarop Jezus valt. En even verder in de kruiswegstaties valt hij nog een tweede en een derde keer. Eigenlijk is in de kruiswegstaties het vallen de kern van het lijden van Christus: Jezus valt. De last van het kruis op zijn rug is hem veel te zwaar.

Vallen is een moment van controleverlies. Je loopt zelf op eigen benen, maar plotseling verlies je je evenwicht en je valt op de grond. Ongemakkelijk als je jong bent, vaak heel ernstig als je oud bent. Je bent niet meer de rechtopgaande mens die je was. En soms gebeurt het dat mensen na een val nooit meer helemaal de oude worden. Te aangeslagen en in de war. Vallen is ook een vorm van identiteitsverlies.

Je kan maatschappelijk vallen, verliezen wat je hebt opgebouwd.. Adam en Eva vallen. Ze tuimelen uit het paradijs op de harde aarde.

Het vallen geeft aan dat Jezus zichzelf aan het verliezen is. De mens die hij was, rondtrekkend met de discipelen, boos op de marktlui in de tempel, verrast door het geloof van een vrouw, kan hij niet meer zijn. Onder de last van de mishandelingen, de spot en het kruis lukt hem niet meer om zichzelf overeind te houden. Hij wordt hier ontmenselijkt. “Ik ben een worm, en geen mens”, roept de psalm van de lijdensgeschiedenis (Psalm 22) . Alleen nog dierlijk vlees.

De kruiswegstatie verbeeldt het zelfverlies van Christus - en daarmee - van zoveel anderen, onder de wreedheid en het lijden dat je wordt aangedaan.

(wordt vervolgd)

Palmpaasknutselmiddag

Sat, 04 Apr 2009 15:48:02 GMT

Vanmiddag heb ik met dertig kinderen palmpaasstokken
geknutseld.
Het is een activiteit die we als (kerkelijke) gemeente organiseren met een heel aantal organisaties en met de openbare van Kleffensschool.

Van te voren zie ik er altijd tegen op, want het is een hele klus. Berend Sietze en Welmoed van de leiding van de kinderkerk maakten houten kruisen, knipten stroken crepepapier en maakten zakjes klaar met eitjes, kuikentjes en ander versierspul. Op het laatste moment heb ik ook nog de tuin geplunderd voor wat groen. De amandelboom staat op springen, dus dat kwam mooi uit.

Dit jaar kwamen er dertig kinderen en ook een paar cliënten van Talant, de zorginstelling voor verstandelijk gehandicapten. Ik had me zelf voorgenomen om niet zenuwachtig te worden en dat lukte redelijk. Het liep ook beter dan andere jaren.

Met enige hulp maakten de kinderen hun stokken klaar. Daarna vertelde ik het verhaal van Palmpasen. Tijdens het vertellen gebeurde er iets. Kwam het omdat de kinderen jonger waren dan andere jaren? Of lag het aan mezelf, herkende ik me plotseling in het ezeltje, dat anders altijd zulke zware lasten draagt? Hoe dan ook, vanaf het eerste moment luisterden de kinderen aandachtig en dat gaf me vleugels. De kinderen hingen aan mijn lippen.

Daarna zongen we Palmpaasliedjes en liepen we in optocht op het schoolplein. Het is elk jaar maar een uurtje, maar vooral een wonderlijk uurtje.