De democratiseringsbeweging uit de tijd van de Maagdenhuisbezetting was zo aansprekend dat ook leerlingen van de lagere school tot actie overgingen. In 1971 richtte mijn zus, samen met leerlingen uit de hoogste klas van alle zes basisscholen uit ons forensendorp O., de ‘kindercommissie’ op. De kindercommissie zou voortaan de belangen van kinderen in O. behartigen. Eén eis herinner ik me nog heel goed: er moest een bioscoop in O. komen, want dan hoefde je daarvoor niet meer naar de grote stad. Hierover werd een brief aan het gemeentebestuur geschreven, waarop een vriendelijk antwoord kwam.

Na een jaar had de kindercommissie helaas nog niets bereikt en gingen mijn zus en haar vriendinnen naar de middelbare school.

Ik werd één van hun opvolgers. Alleen wisten we niet precies wat we moesten doen. Er werd besloten dat ik namens de kindercommissie de vergaderingen van de gemeenteraad zou bijwonen, maar ook dat schoot niet op.

Het werd ons duidelijk dat we tot actie moesten overgaan.

Door O. liep een groot kanaal. Dat was ook een vies kanaal. Zou het niet goed zijn wanneer we dit kanaal zouden gaan schoonmaken? Samen met een medebestuurslid maakte ik een afspraak met de verantwoordelijke wethouder.

Op het uur van de afspraak stond ik alleen voor het gemeentehuis. Het medebestuurslid kwam niet opdagen. Dan zou ik in mijn eentje maar gaan overleggen. De wethouder en twee medewerkers ontvingen me vriendelijk. Maar het kanaal schoonmaken vonden ze niet zo’n goed idee. Dat zou een lastige klus zijn en bovendien werd het elke nacht gespuid, zodat binnen 24 uur het hele kanaal opnieuw vervuild zou zijn.

Ik stond met de mond vol tanden. Dit waren heel redelijke argumenten. Gelukkig kwamen ze met een alternatief: wat zouden we ervan denken om de rotzooi in de bosjes rond het villapark in O. - waar ook burgemeester jonkheer van E. woonde - op te ruimen.

Opgelucht zegde ik onmiddellijk toe. Maar op de eerstvolgende vergadering van de kindercommissie kreeg ik de volle laag: ze gingen toch niet papiertjes prikken voor de burgemeester!

Ik zette door, maar op de zaterdagochtend dat we het villapark zouden schoonmaken regende het. Van de honderden kinderen van de basisscholen van O. kwamen er vijf opdagen. De gemeente had vuilniszakken en papierprikkers beschikbaar gesteld. Het was koud en onaangenaam werk.

‘s Middags zouden er meer kinderen komen werd me beloofd, maar dat geloofde ik niet meer. Toen ik tussen de middag thuis ging eten herinnerde ik me dat ik ‘s middags naar de padvinderij moest.

O. heeft nog steeds geen bioscoop.

Tags: democratisering

Sinds 2004 houden we in de wijk Nijehaske in Heerenveen elk jaar een Sint Maartenoptocht. Om 18.00 uur verzamelen we bij het buurthuis. Daar vertel ik het verhaal van Sint Maarten. We zingen ook een paar Sint Maartenliedjes, die de kinderen op de openbare en de christelijke school hebben geleerd. Daarna lopen we 20 minuten door de donkere straten van de buurt. Aan het einde van de tocht lopen we het buurthuis in en krijgen de kinderen hun eerste snoep en een mandarijntje. Daarna gaan de kinderen zelf langs de huizen.

Dit jaar deden er voor het eerst stageaires van het Friesland College mee. Ik was bij hen in de klas geweest en tot mijn verbazing hadden er zomaar acht stageaires zich opgegeven om dit als een piepklein projectje te doen. Ze hadden zich verkleed als bedelaars. Daarmee verbonden ze heel mooi het verhaal van Sint Maarten en de strooptocht van de kinderen. Want als de kinderen langs de huizen gaan zijn zij de bedelaars, die de huisbezitters moeten overhalen als Sint Maarten te zijn.

Dit is het schilderij ‘Baptism in Kansas’ van de Amerikaanse schilder John Steuart Curry (November 14, 1897-August 29, 1946). John Curry werd geboren in Kansas. Hij schilderde dit schilderij in 1928. Het is een herinnering aan een doop die hij als kind had meegemaakt.

In het schilderij is er een eenheid van de mens met het landschap. Je ziet het eindeloze, lege en stoffige landschap van Kansas. Even hard en krachtig als het landschap zijn de mensen. Ze hebben markante koppen en stralen een rotsvast geloof uit. Centraal in de scene is de predikant met  de dopelinge. De predikant heeft een vurig, gehard en fanatiek gezicht. De dopelinge heeft een wit kleed aan en is één en al overgave. Zij doen denken aan schilderijen van Johannes de Doper die Jezus in de Jordaan doopt. Johannes de Doper was ook een man van de woestijn en iemand met een zeker fanatisme. Alleen is de Jordaan een waterbak geworden in het droge Kansas.
De predikant en de dopelinge vormen op het schilderij het driehoekige onderstel van de windmolen. Zo ontstaat er een verticale lijn naar boven, naar de hemel. In de hemel komen er zonnestralen van achter een wolk te voorschijn. Het is het licht van God, die door een wolk omhuld wordt. Er dalen twee vogels uit de hemel neer, een herinnering aan de heilige Geest die bij de doop van Jezus in de gestalte van een duif neerdaalde.
Zo is er een grote eenheid tussen de mensen, hun geloof, het landschap en God. Zelfs de windmolen is een verwijzing naar de hemel geworden. Het heeft daardoor iets idyllisch.

De mensen uit Kansas waren in 1928 niet blij met dit schilderij. Ze vonden dat ze stereotyp werden afgebeeld. Dat kan ik me ergens wel voorstellen. Van binnenuit ziet hun leven en hun geloof er zo niet uit. Het schilderij is een schilderij van een buitenstander, in het geval van John Steuart Curry: iemand die een buitenstaander geworden is, doordat hij kunstenaar in New York is geworden. Het schilderij zelf heeft ook het perspectief van een buitenstaander Je kijkt naar de doop en doordat je tegen de ruggen van het gezin op de voorgrond aan kijkt, sta je zelf niet in de kring en ben je toeschouwer.

Het is het schilderij van iemand die in New York een onverwacht verhaal vertelt. Hij vertelt niet hoe achterlijk Kansas is en hoe dom hun geloof is, maar hij kan de ruwe kracht van hun geloof navoelen en invoelbaar maken. Hij ziet ook de schoonheid ervan en het schilderij heeft ook iets van een romantische droom van heelheid: God, mens en landschap zijn één. De oude vrouw in de auto en de zuigeling op de arm van zijn moeder symboliseren de continuïteit van de generaties. John Curry laat de mensen in New York daarnaast met een zeker erbarmen naar deze mensen in Kansas kijken, die nu eenmaal zo hun leven leven.

Is het schilderij daarmee alleen een idylle? Ik weet het niet. Ik weet niet zeker hoe ik de fanatieke blik van de predikant moet beoordelen. Misschien hoorde dit voor John Curry bij het tafereel. Ook uit andere schilderijen van John Curry spreekt bewondering voor ongetemde kracht. Maar de ogen van de predikant doen me ook denken aan een ander schilderij van hem, Tragic Prelude. Daar heeft hij de uit Kansas afkomstige John Brown geschilderd. Ook deze gestalte is van een Johannes de Doper achtige allure. In de ene hand heeft hij een bijbel en in de andere hand een geweer.
John Brown was een strijder tegen de slavernij. Zo fanatiek was hij dat hij voorstanders van de slavernij eigenhandig vermoordde. Zijn moorden waren een aanleiding voor de Amerikaanse Burgeroorlog (vandaar de titel: Tragic Prelude, tragisch voorspel). Op het schilderij zie je soldaten van beide partijen tegenover elkaar staan. Het vuur uit de hemel en de tornado (in Kansas zijn veel tornado’s) verbeelden de verwoestende werking van de oorlog. Onder de voeten van John Brown liggen dode soldaten van beide partijen.

Ook deze verwoesting kan schuil gaan in het harde Godsgeloof van de predikant uit Baptism in Kansas, dunkt mij. Misschien dacht John Curry er ook zo over of misschien is hij er later zo over gaan denken. De schildering ‘Tragic Prelude’ is van zo’n tien jaar later.

Het schilderij Baptism in Kansas is nog tot 17 januari 2010 te zien in de Kunsthal in Rotterdam, als onderdeel van de tentoonstelling ‘Modern Life, Edward Hopper and his time’.

Ik liet onlangs de kerk waarin ik vaak voorga aan een groep Turkse moslims zien. Ik had dat eerder ook al eens gedaan maar toen had ik de indruk dat ze niet echt geïnteresseerd waren. Maar deze groep had wel degelijk belangstelling, misschien omdat ze een stuk jonger waren.
Ze waren vooral ook geïnteresseerd in het doopvont en in de doop. Ik legde hen uit dat we in het doopvont kinderen dopen en hen zo verbinden met de naam van Christus. ‘De naam van Christus en de naam van het kind horen bij elkaar’ Eén van de vrouwen zei: ‘wij doen iets soortgelijks. Wanneer een kind geboren wordt, fluisteren we de oproep tot het gebed in zijn ene oor en zijn eigen naam in zijn andere oor’. Ik vond dat zeer ontroerend. Omdat de godsdiensten, die vaak als heel verschillend worden neergezet, in zo’n detail zo op elkaar lijken. Ook werd ik overvallen door de gedachte dat ieder van ons afzonderlijk  vanaf zijn eerste levensmaanden omringd wordt door de naam van God. Zijn naam en onze naam verenigd in ons lichaam.

Tags: doop, moslim, trialoog

Tags: hermitage amsterdam

Omdat ik me vaak zo ontzettend erger aan de onverdraagzaamheid en botheid van dierenbeschermers en milieuactivisten, ontwikkel ik soms wat boze en onverdraagzame gedachten in de richting van dieren. Langzaamaan vergeet ik dat ik zelf een groot voorstander ben van een betere behandeling van dieren.

Hoe mooi een dier kan zijn realiseerde ik me opnieuw een kleine twee maanden geleden. Op vakantie in Londen hadden we nog wat tijd over op een druilerige dag en besloten we het ‘aquarium’ in te gaan dat vlak bij ons hotel lag. We waren de eerste bezoekers van die ochtend en daardoor was de stilte van de zee ook voor ons merkbaar. Ook de aanblik van de onderwaterwereld is buitengewoon rustgevend. Hoogtepunt was een ontmoeting met twee roggen. Ze kwamen naar me toe zwemmen en het leek net alsof ze contact zochten. Nooit geweten dat het zulke sierlijke dieren waren.

Afgelopen zondag was ik in het Dolfinarium en ook daar waren roggen. Ze zwemmen in een open bak en je mocht je hand door het water laten gaan en hen zacht over hun huid aaien, als waren ze poesjes. Alleen is hun huid wat glibberiger en soms wat ruw. Ze vonden het blijkbaar prettig want ze kwamen gewoon aanzwemmen.

In de theologie zijn dieren en alles wat wij ‘natuur’ noemen de laatste eeuwen ondergeschoven kindjes geweest. De filosoof Immanuel Kant zag voor de theologie eigenlijk alleen ruimte in de relatie tussen God en mens; de schepping verdween bij hem uit zicht. Filosofen en Oudtestamentici beweerden dat de godsdienst van Israël toch vooral een heilsgeschiedenis was. Israël zou afscheid hebben genomen van het in de natuur verankerde cyclische denken. Als voormalig woestijnvolk zouden ze zich alleen gericht hebben op cultuur en niet op de vijandige natuur.
En volgens Darwinisten zijn dieren vooral bezig om zich zoveel mogelijk zich voort te planten en hun soort te versterken.

Op die mooie zondagmiddag merkte ik allemaal niets van dat alles. De rog kwam aanzwemmen en liet zich lekker aaien.

Tags: verhouding mens-dier

Bij station Baarn komt een vrouw van begin twintig naast me zitten. De dienstregeling is in de war en ze begint een gesprek. Ik vertel haar dat ik naar Hilversum ga en dat ik daar om vier uur te gast ben in een radio-uitzending. “Over godsdienst en cultuur en zo”, zeg ik, want ik ben niet zo’n goede evangelisator.

“Tot mijn spijt kan ik om vier uur niet luisteren, want dan zit ik in de kerk” is haar antwoord. Het blijkt dat ze in Amsterdam naar een Amerikaanse zendingskerk gaat. Nu durf ik wat vrijer te spreken en ik vertel dat  het over vaderdag zal gaan en in dat kader ook over het vaderschap van God.

Ze is oprecht geïnteresseerd. “Wat gaat u daar over vertellen?” vraagt ze.

Ik vertel dat Jezus één van de eersten is die God als Vader aanspreekt. Of eigenlijk zei hij niet vader, hij zei ‘Abba’, dat betekent zoiets als ‘papa’. Het is een naam die nabijheid en intimiteit uitdrukt. Het is de verbondenheid van een vader met zijn favoriete kind. Voor dat favoriete kind ziet de vader wel iets door de vingers. Zo komt in de relatie van vader en zoon één van de kernwoorden van de spiritualiteit van Jezus naar voren: de vergeving door God.

“Spreekt u God ook als vader aan?”

Ik had van de week zitten nadenken over deze vraag. Voor de radiouitzending had ik voorbereidingsmateriaal gekregen met vragen die mogelijk tijdens de uitzending aan de orde komen en deze vraag zat daar ook bij. Ik had in me om laten gaan hoe ik zelf tot God spreek en  God ervaar. Ik was daarbij tot de conclusie gekomen dat ik God eigenlijk nooit als vader aanspreek en ook niet als een vader ervaar. Intimiteit ervaar ik wel, maar ik verbind dat niet met een vaderschap van God.

Op het moment dat ik dat tegen haar vertel, besef ik hoe vreemd het is dat ik wel een mooi verhaal vertellen kan over het vaderschap van God, maar dat ik daar zelf geen verbinding mee heb.

Tijdens de radiouitzending komt inderdaad de vraag naar Gods vaderschap aan de orde. En als ik de onvermijdelijke vervolgvraag krijg, ben ik net iets beter voorbereid. Ik kan de gespetenheid van mezelf in ieder geval benoemen. ‘Het is eigenlijk heel gek’ zeg ik ‘ik kan een prachtig verhaal houden over de intieme relatie van Jezus tot zijn vader in de hemel, maar zelf ervaar ik God niet als een vader. Ik weet eigenlijk niet waardoor dat komt.’

Op weg naar huis denk ik verder over de vraag. Zou de relatie met mijn vader een blokkade opwerpen om God ook als vader te benoemen? Maar dat vind ik net iets te makkelijk.

Het denken aan mijn jeugd brengt me wel terug in de jaren zestig. Toen vaders met hun rol geen raad meer wisten, kinderen niet wisten waar hun vader voor stond en zelfs kleuterjuffen niet goed meer wisten hoe ze vaderdag goed vorm moesten geven. Die maatschappelijke verwarring is ook niet aan mijn intieme voelen en spreken voorbij gegaan.

Maar ik leef nu, in 2009, de verwarring van vijftig jaar geleden mag ik zo langzamerhand wel achter me gelaten hebben.

Dan denk ik aan wat ik voor de radio over mijn eigen vaderschap verteld heb. Dat ik natuurlijk een keurige zorgende en bemoedigende vader ben. Maar dat ik toch vooral mijn eigen persoon en persoonlijkheid inbreng in mijn relatie met mijn dochter. In het gewone leven kan ik dwingend zijn en eigenwijs, en dat ben ik dus ook naar mijn dochter. Ik leef van cultuur, geloof en politiek, en ook dat breng ik in haar leven binnen. Mijn vaderschap en mijn persoon vallen vrijwel samen. 

Zo zou je dus kunnen spreken over God. God brengt zichzelf als persoon in. Met alle persoonlijke eigenschappen die daarbij horen. Als die persoon kan je hem aanspreken.

Maar als het dan zo is, dat vaderschap en persoonlijkheid samenvallen: waarom sta ik er dan op om vaderdag te vieren. Dan volstaat het vieren van bijvoorbeeld mijn verjaardag. Bedenk ik op vaderdag.

Tags: vaderdag

In mei 1909 hoorde de Amerikaanse Sonora Smart Dodd een preek over moederdag. Haar moeder was overleden toen Sonora zestien jaar oud was en haar vader had, met haar hulp, haar vijf jongere broertjes opgevoed. Terwijl ze luisterde naar de preek vroeg ze zich af waarom er geen overeenkomstige dag voor vaders bestond. Ze wendde zich tot de predikanten uit haar woonplaats Spokane (Washington) en de plaatselijke YMCA. Het jaar daarop werd vaderdag voor de eerste keer gevierd in Spokane.
Haar initiatief werd opgepikt door de landelijke pers en in de volgende jaren werd vaderdag ook elders gevierd. Sonora Smart Dodd stelde zich aan het hoofd van een campagne om vaderdag een vaste plaats te geven. Doel van vaderdag was de belangrijke bijdrage van vaders bij de opvoeding van kinderen te benadrukken.

Toen ik in de jaren zestig op school zat, was vaderdag ook naar Nederland overgewaaid. Het werd alleen slechts mondjesmaat gevierd. Moederdag was de grote dag. Daar werd dagenlang voor geknutseld en we leerden zelfs een speciaal moederdaglied. Voor vaderdag maakten we elk jaar eenzelfde papieren stropdasophanger. Elk jaar gaf ik mijn vader eenzelfde zakje pijptabak.

Halverwege de jaren negentig werd ik zelf vader en meteen kreeg de dag een andere lading. ‘Vaderdag’ voelde als een vorm van erkenning voor mijn bijdrage aan de opvoeding en het huishouden. Een aantal jaren heb ik in mijn gezin weinig subtiel campagne gevoerd voor een duidelijke viering van vaderdag. Begin juni herinnerde ik mijn huisgenoten er aan dat ‘de belangrijkste dag van het jaar’ op handen was. Zo’n opmerking werd natuurlijk met enige spot begroet, maar de boodschap dat ik veel waarde hechtte aan vaderdag kwam wel over. We vieren het met een gezamenlijk ontbijt en één of twee kleine cadeautjes.

Sonora Smart Dodd wilde met het instellen van vaderdag juist de vader als verzorger eren. Niet in de eerste plaats de vader als kostwinner, of de vader als hoofd van het gezin, maar de vader als opvoeder van kinderen. In de jaren zestig was de zorgende vader nog geen algemeen verschijnsel, ook in het gezin waar ik in opgroeide niet. Vaderdag was daarom een onwennige dag. Tegenwoordig komt de intentie waarmee Sonara Smart Dodd vaderdag begon meer overeen met de maatschappelijke werkelijkheid.

Tags: vaderdag

Twee weken geleden ben ik bij de opticiën geweest. Mijn ogen waren de afgelopen jaren al minder geworden, maar de afgelopen maanden ging het opeens harder.

Voorheen had ik altijd een uitstekend gezichtsvermogen. Vanaf mijn bureau kon ik de titels van de boeken in de boekenkast 5 meter verderop goed lezen. In ruimtes kon ik me moeiteloos oriënteren. Nu kan ik dat niet meer. De ruimte komt verbrokkelder op me af. Me oriënteren kost concentratie en een paar secondes. Ik merk dat dat iets doet met mijn zelfvertrouwen. Niet ontzettend veel, maar me snel kunnen oriënteren was een vaardigheid van mij die ik gebruikte en waar ik op rekende.

Juist in deze periode heb ik een schouderblessure, waardoor ik mijn rechterarm minder goed kan gebruiken. Nu merk ik bij hoeveel van mijn werkzaamheden ik mijn kracht gebruik. Ook om sociale problemen op te lossen. Even zelf 60 stoelen klaarzetten als ik geen vrijwilligers heb kunnen of willen vinden. Even het doopvont op de voor mij juiste plek zetten, als een voldongen feit, zonder dat ik daarvoor met iemand anders hoef te overleggen.

Zo zal het dus met meer zaken gaan de komende jaren: minder goed kunnen lopen en dan zenuwachtig zijn of ik alles wel bij me heb als ik weg ga, want even terugrennen is er niet meer bij

Minder goed kunnen horen, en dan twijfelen of ik alles wel goed gehoord heb. Hopelijk niet boos worden, zoals ik dat bij oudere mensen wel zie, die al snel denken dat mensen hen negeren.

Minder goed kunnen denken, omdat de waas die ‘s avonds laat nu al over mijn moede hersenen daalt ooit ‘s ochtends niet weg zal gaan. Dan zal ik geen artikelen meer schrijven, invallen krijgen, samenhangen kunnen zien of daar waardering voor ontvangen.

Mijn lichaam is veel meer met mijn persoonlijkheid, zelfvertrouwen en sociaal functioneren verweven dan ik dacht. Ik merk hoezeer ik vertrouw op mijn eigen kracht, intelligentie, vaardigheden voor mijn leven.

Ik heb nu een bril voor ver-zien. Op grote afstanden zie ik daarmee scherper dan misschien wel ooit tevoren. Maar het licht gedesoriënteerde gevoel gaat er niet mee weg.

Tags: bril, middelbare leeftijd

Ieder jaar is er met Pinksteren een grote kermis in Heerenveen. De afgelopen tien jaar ben ik daar ieder jaar met mijn dochter naar toe geweest.

De kermis is een wereld op zich. Je fietst er niet naar toe om even ‘touwtje te trekken’ en weer weg te gaan, alsof je een boodschap doet. Als je gaat dan ga je ‘naar de kermis’. Je gaat ook niet halverwege van het kermisterrein af. Ook al staan er geen muren om de kermis, je blijft binnen de begrenzingen van de kraampjes en attracties. Buiten de kermis is het geen kermis.

De kermis gaat over durf. Durf je in de botsautotjes. Durf je in de wildwaterbaan. Durf je in de octopus waarvan de armen ronddraaien. De kinderen van 12 en 13 jaar stoken elkaar op om in de meest ‘gevaarlijke’ attractie te gaan. Allen de grootste durfals gaan in de ‘Booster’ waarbij je veertig meter boven de grond ondersteboven hangt. Op de kermis verleg je en verken je grenzen.

De kermis gaat over het lot. Je kunt een prijs winnen met touwtje trekken of ballen gooien. Er staan machines met grijparmen die net loslaten voordat je je prijs in veiligheid hebt gebracht. Er is meestal geen waarzegster meer, maar wel een automaat die jouw liefdesleven berekent. Mijn dochter was altijd wild van een bak met eendjes die je moest opvissen. Op de onderkant stond een winnend getal. We wonnen nooit.

Om de grenzen van wat je durft te verleggen kun je ook gaan bungyjumpen. Om te winnen kun je ook spelen in de staatsloterij of proberen carriëre te maken. Maar op de kermis blijft alles spel. Je verliest altijd de tien of vijftien euro die je meenam, maar echt verliezen doe je nooit. Het is een spel met het echte leven, het is een voorbereiding op het echte leven. Daarom is er ook een spiegelpaleis, een spookhuis en een trappenhuis: doolhoven waarin je je weg moet zoeken.

De kermis gaat ook over vergankelijkheid. Ieder jaar komt hij terug. Ieder jaar is hij ongeveer hetzelfde, alleen iets er bij en iets er af.
.
Nooit scherper voelde ik mijn sterfelijkheid dan toen mijn dochter als negenjarige - en eigenlijk dus veel te oud - nog één keer in de draaimolen wilde. Of het jaar daarop toen we langs de draaimolen liepen en ze er niet meer naar taalde. Of dit jaar toen ze alleen nog zonder haar vader naar de kermis ging.

Tags: kermis, middelbare leeftijd